Το ζήτημα του ψηφιακού μετασχηματισμού στον τομέα της υγείας αποτελεί ένα θέμα ιδιαίτερα επίκαιρο, καθώς οι εξελίξεις τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς είναι καταιγιστικές.
Στην εξαιρετικά κατατοπιστική συνεδρία, που διεξήχθη το πρωί της τρίτης ημέρας του Συνεδρίου υπό την προεδρία του κ. Γιάννη Κωτσιόπουλου, Γενικού Διευθυντή του Pharma Innovation Forum Greece & τέως Γ.Γ. του Υπουργείου Υγείας, και της κ. Ελπίδας Φωτιάδου, Προϊσταμένης της Διεύθυνσης Οριζόντιων Δράσεων Ηλεκτρονικής Υγείας στην ΗΔΙΚΑ & Μέλους της Δ.Ε. της HL7 Hellas, συζητήθηκαν οι υψηλές προσδοκίες που φέρει το όλο εγχείρημα, αλλά και οι τρόποι με τους οποίους ο ψηφιακός μετασχηματισμός αναμένεται να συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση του συστήματος υγείας.
Το έργο της Η.ΔΙ.Κ.Α.
Μία σημαντική εξέλιξη που αφορά στην Η.ΔΙ.Κ.Α., ανέφερε στην εισαγωγική ομιλία του ο Πρόεδρος της Η.ΔΙ.Κ.Α. κ. Ιωάννης Καραγιάννης, είναι πως πλέον αλλάζει μορφή και εφεξής μετεξελίσσεται σε έναν φορέα ο οποίος θα εποπτεύεται από το Υπουργείο Υγείας και το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης ισότιμα, κάτι που αναμένεται να την κάνει ακόμη πιο λειτουργική και να διευκολύνει τον ρόλο της στην υλοποίηση του ψηφιακού μετασχηματισμού.
Η ψηφιακή τεχνολογία μετασχηματίζει ουσιαστικά τον τομέα της υγείας, συνέχισε ο κ. Καραγιάννης, προσφέροντας νέες δυνατότητες στη διάγνωση, τη θεραπεία και την παρακολούθηση των ασθενών. Η Η.ΔΙ.Κ.Α., που έχει αναλάβει την κύρια ευθύνη της υλοποίησης του ψηφιακού μετασχηματισμού της υγείας, έχει ως άμεση προτεραιότητα να φροντίσει να αξιοποιηθούν αυτές τις τεχνολογίες προκειμένου να βελτιωθεί η ποιότητα της υγειονομικής φροντίδας. Τα έργα που τρέχει σήμερα η Η.ΔΙ.Κ.Α. είναι έργα εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, χρηματοδοτούμενα από το Ταμείο Ανάκαμψης, το ΕΣΠΑ και το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων. Ειδικά όσον αφορά το Ταμείο Ανάκαμψης, παρατήρησε ο ομιλητής, ο όρος «τα έργα που τρέχουν» είναι ουσιαστικός και τυπικός, καθώς απομένουν μόνο λίγοι μήνες μέχρι τη λήξη του χρονοδιαγράμματος προκειμένου να ολοκληρωθούν. Τα σημαντικά αυτά έργα περιλαμβάνουν την ολοκλήρωση του ατομικού ηλεκτρονικού φακέλου υγείας, τον ψηφιακό μετασχηματισμό της διαχείρισης ογκολογικών ασθενών, τη βελτίωση της πληθυσμιακής ετοιμότητας των 127 νοσοκομείων της χώρας, την ηλεκτρονική συνταγογράφηση που έχει εκσυγχρονιστεί και με τη νέα της μορφή είναι πιο γρήγορη, τα εθνικά προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου για τους καρκίνους του μαστού, του τραχήλου της μήτρας και του παχέος εντέρου, αλλά και για τους καρδιαγγειακούς κινδύνους. Υπάρχει επίσης μια σειρά από άλλα έργα, που αναμένεται να ξεκινήσουν άμεσα, όπως το Health Monitoring και το BI-Health, ένα πλέγμα έργων που ουσιαστικά θα προσφέρει ποιότητα και ουσία στην ψηφιακή υγεία.
Παράλληλα, η Η.ΔΙ.Κ.Α. συμμετέχει στην υλοποίηση πολλών ευρωπαϊκών προγραμμάτων, όπως το MyHealth EU, που επιτρέπει στα 27 κράτη της Ευρωπαϊκής Ένωσης να παρέχουν υψηλές ποιότητας διασυνοριακές υπηρεσίες υγειονομικής υπηρεσίας στους πολίτες τους. Τρέχει επίσης τα έργα των οριζόντιων παρεμβάσεων στους εποπτευόμενους φορείς του Υπουργείου Υγείας, ένα σύνολο έργων που αναμένεται να αλλάξουν όλη τη δομή της δημόσιας υγείας. Στην ουσία, δήλωσε ο Πρόεδρος της Η.ΔΙ.Κ.Α., η τεχνολογία ανοίγει νέους δρόμους για πιο άμεση και αποδοτική ιατρική, μειώνοντας παράλληλα τις ανισότητες στην πρόσβαση και στην ποιότητα των υπηρεσιών υγείας.
Αναφερόμενος στις προκλήσεις που θα πρέπει να αντιμετωπιστούν, ο κ. Καραγιάννης υπογράμμισε το ζήτημα του ψηφιακού αποκλεισμού, αναφέροντας πως για να είναι σε θέση οι πολίτες να χρησιμοποιήσουν και να επωφεληθούν από τα νέα ψηφιακά εργαλεία που δημιουργούνται, απαιτείται ψηφιακή εγγραμματοσύνη υγείας και συνεχής εκπαίδευση. Ένα κρίσιμο διακύβευμα που θα μας απασχολήσει στο μέλλον, συνέχισε ο ομιλητής, είναι επίσης η ασφάλεια των δεδομένων, έτσι όπως περιγράφεται στο European Health Data Space, στον Ευρωπαϊκό Κανονισμό για τα ιατρικά δεδομένα και τη διαχείριση των δεδομένων.
Ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν αποτελεί μόνο μια τεχνολογική πρόκληση, αλλά και μια κοινωνική ευκαιρία για να βελτιωθεί η ποιότητα των υπηρεσιών υγείας και να διασφαλισθεί η βιωσιμότητα του ΕΣΥ, παρατήρησε ο κ. Καραγιάννης. Σε αυτή την κατεύθυνση, η υιοθέτηση καινοτόμων λύσεων όπως η τεχνητή νοημοσύνη, η διαχείριση των μεγάλων δεδομένων, η ποιότητα και ομογενοποίηση των δεδομένων και η διαλειτουργικότητα των συστημάτων είναι οι καθοριστικοί παράγοντες που θα ενισχύσουν την αποτελεσματικότητα και την προσβασιμότητα στο εθνικό σύστημα υγείας. Οι στόχοι που έχουν τεθεί σήμερα, εξήγησε ο ομιλητής, περιλαμβάνουν: βελτίωση στην πρόσβαση και ισότητα που θα μειώνει τις γεωγραφικές κοινωνικές ανισότητες, ενίσχυση της πρόληψης μέσα και από τα προγράμματα που τρέχουν σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας και το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, αποτελεσματικότητα και διαφάνεια που θα αυξάνονται όσο όλο και περισσότεροι πολίτες θα αποκτούν άμεση πρόσβαση στον ιατρικό τους φάκελο και στο MyHealth app και θα ενημερώνονται για τις υπηρεσίες υγείας, ενδυνάμωση του πολίτη προκειμένου να γίνει συμμέτοχος στη διαχείριση της υγείας με εργαλεία που ετοιμάζονται, καθώς και αναβάθμιση της υγειονομικής φροντίδας με τις ψηφιακές εφαρμογές και την τηλεϊατρική.
Το αποτύπωμα της τεράστιας αυτής προσπάθειας, δήλωσε ολοκληρώνοντας την εισήγησή του ο κ. Καραγιάννης, θα είναι ένα υγειονομικό σύστημα προσαρμοσμένο στις ανάγκες της κοινωνίας, που θα ενισχύει την ποιότητα ζωής των πολιτών και τη συνολική βιωσιμότητα της δημόσιας υγείας και του Εθνικού Συστήματος Υγείας. Η ψηφιακή εποχή στην υγεία δεν είναι απλώς μια τεχνολογική εξέλιξη, αλλά μια ευκαιρία να επαναπροσδιορίσουμε τον τρόπο με τον οποίο παρέχουμε υγειονομική φροντίδα, ώστε να το κάνουμε πιο αποτελεσματικά και τελικά πιο ανθρώπινα.
Τα έργα που τρέχει η Η.ΔΙ.Κ.Α. είναι πολύ σημαντικά, συμφώνησε η κ. Φωτιάδου. Ασφαλώς, για να έχουν όλα αυτά που υλοποιούμε απήχηση, χρήση και προστιθέμενη αξία, είναι απαραίτητο να υπάρχει συνεργασία και συν-σχεδιασμός με όλους τους εμπλεκόμενους παράγοντες, επαγγελματίες υγείας, ασθενείς, ερευνητές, καθώς πλέον περνάμε και στη δευτερογενή χρήση των δεδομένων που συλλέγονται. Στον σχεδιασμό του Φακέλου Υγείας για παράδειγμα, υπήρξε στενή συνεργασία τόσο με τον Πανελλήνιο Ιατρικό Σύλλογο όσο και με τον Σύλλογο Ασθενών Ελλάδος.
Από τη διαχείριση της ασθένειας στην ολιστική φροντίδα υγείας
Η βελτίωση που έχει σημειωθεί σήμερα σε διάφορες διαδικασίες με τη χρήση των νέων ψηφιακών εργαλείων, σε σύγκριση με λίγα χρόνια πριν, κατά την περίοδο της πανδημίας, είναι πραγματικά εντυπωσιακή, παρατήρησε ο κ. Παναγιώτης Αρκουμανέας από την PwC, φέρνοντας το παράδειγμα της συλλογής δεδομένων για την επιδημιολογική επιτήρηση του COVID. Ο COVID, εξήγησε ο ομιλητής, συντέλεσε πάρα πολύ σε δύο σημαντικές εξελίξεις: (α) έφερε τον ψηφιακό μετασχηματισμό πολλαπλασιαστικά σε όλη τη χώρα και προφανέστατα στο σύστημα υγείας και (β) άλλαξε τις απαιτήσεις που έχουν οι πολίτες από ένα σύστημα υγείας. Σήμερα, βλέπουμε πλέον την υλοποίηση 14 μεγάλων ψηφιακών πρωτοβουλιών που είχαν σχεδιασθεί. Κάποια από τα έργα αυτά έχουν ήδη υλοποιηθεί και σίγουρα μέσα στο 2026 θα έχουν ολοκληρωθεί και θα είναι σε λειτουργία, καθώς τα πιο πολλά χρηματοδοτούνται και από το Ταμείο Ανάκαμψης. Επομένως, το 2026 θα μιλάμε για μια πραγματική ψηφιακή επανάσταση στον χώρο της υγείας.
Ωστόσο, τόνισε ο κ. Αρκουμανέας, ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν θα πρέπει απλά να κάνει μια αναβάθμιση του υπάρχοντος συστήματος, το οποίο έχει σχεδιασθεί με βάση τα δεδομένα, τις ανάγκες και τις τεχνολογίες που υπήρχαν πριν 10, 20 και 30 χρόνια. Το σύστημα, που αυτή τη στιγμή είναι προσαρμοσμένο εξ ολοκλήρου στη διαχείριση της ασθένειας, θα πρέπει να αλλάξει και να μετεξελιχθεί σε ένα ολιστικό οικοσύστημα, που θα ξεκινάει από τη γέννηση του ανθρώπου και θα στηρίζεται στην πρόληψη. Διαδικτύωση, πρόληψη, πρόβλεψη, τεχνολογίες, AI, διαλειτουργικότητες, πλατφόρμες, apps, όλα θα πρέπει να συντείνουν στην ανάπτυξη ενός Life Care μοντέλου. Η λογική ότι κοιτάμε μόνο την ασθένεια θα πρέπει να αλλάξει και να δημιουργηθεί ένα ολιστικό σύστημα φροντίδας. Η ψηφιακή τεχνολογία με τις εφαρμογές της θα μπορεί να κάνει την πρόβλεψη ότι υπάρχει αυξημένος κίνδυνος για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο με βάση τα δεδομένα που συλλέγονται στην καθημερινότητά του και να τον προειδοποιεί ώστε να κάνει κάποιες εξετάσεις, κάποιες ενέργειες και να αλλάξει κάποια πράγματα πολύ πριν ασθενήσει, κάτι που προφανώς θα έχει μεγάλη επίπτωση στον ίδιο και στην υγεία του και, προφανώς, θα έχει σημαντικές θετικές επιπτώσεις και στα οικονομικά της υγείας.
Το σύστημα φροντίδας που θα υπάρχει στα επόμενα 10 χρόνια δεν θα είναι επικεντρωμένο σε μεγάλες δομές νοσοκομείων, αλλά θα βασίζεται σε όλες αυτές τις τεχνολογίες, θα είναι Life Care και θα βρίσκεται σε κάθε πτυχή της ζωής μας («wherever life happens»), κατέληξε ο κ. Αρκουμανέας.
Προσφέροντας υγεία στο μέλλον μας
Για να μπορέσουμε να αξιολογήσουμε το σήμερα και να σχεδιάσουμε το αύριο πρέπει να ξεκινήσουμε κατανοώντας πάρα πολύ καλά το χθες, παρατήρησε ο κ. Νίκος Ιωσήφ, Διευθύνων Σύμβουλος της BRAINS ICS και Πρόεδρος του Οργανισμού Human Health Intelligence (ΗΗΙ).
Ο μεγαλύτερος καταναλωτής υπηρεσιών υγείας στην κοινωνία, ξεκίνησε την εισήγησή του ο κ. Ιωσήφ, είναι αδιαμφισβήτητα η Ελληνίδα μητέρα. Συγκρίνοντας πώς λειτουργούσε μία Ελληνίδα μητέρα μέχρι το 2019-2020, μέχρι την έλευση του COVID, και πώς λειτουργεί σήμερα, ο ομιλητής εξήγησε πως το σύστημα υγείας έχει σήμερα μετασχηματισθεί σε μεγάλο βαθμό, βελτιώνοντας σημαντικά την καθημερινότητα και τη φροντίδα υγείας του πολίτη.
Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της υγείας, με τα πολύτιμα εργαλεία που έχουν ήδη αναπτυχθεί, προσφέρει έγκαιρη και προσβάσιμη από όλους πληροφορία, διευκόλυνση της πρόσβασης των χρηστών υπηρεσιών υγείας σε ιατρούς, μείωση του χρόνου αναμονής για ραντεβού, μείωση της επιβάρυνσης για τους χρήστες των υπηρεσιών υγείας, ενώ επιπλέον διευκολύνει σημαντικά το έργο των επαγγελματιών υγείας.
Σήμερα, εξήγησε ο ομιλητής, πολλές από τις υπηρεσίες -από την ιατρική επίσκεψη και την ιατρική εξέταση έως την παρακολούθηση ενός χρονίως πασχόντα- είναι πλέον ψηφιακές. Μέρος της ιατρικής εξέτασης μπορεί να πραγματοποιηθεί μέσω της τηλεϊατρικής, μέρος της ιατρικής επίσκεψης μπορεί να γίνει με τηλεσυμβουλευτική και μέρος της απομακρυσμένης παρακολούθησης χρόνιων πασχόντων ή ογκολογικών ασθενών μπορεί να πραγματοποιηθεί με τηλεσυνεδρία. Εκτός όμως από την πληθώρα ψηφιακών υπηρεσιών που διαθέτουμε, συνέχισε ο κ. Ιωσήφ, έχουμε και δύο δομικά επιτεύγματα: έχουμε ήδη αποτελεσματική διαχείριση πρωτογενών δεδομένων υγείας μέσω του Εθνικού Ηλεκτρονικού Φάκελου Υγείας και σε λίγο καιρό θα έχουμε και δομημένη διαχείριση δευτερογενών δεδομένων υγείας μέσω του έργου Health Monitoring που είναι σε εξέλιξη και θα ολοκληρωθεί εντός του 2026. Πλέον οι πολιτικές υγείας της χώρας δεν θα είναι ούτε assumption-based ούτε study-based· θα είναι evidence-based, τόνισε ο ομιλητής. Όλο αυτό δημιουργεί ουσιαστικά μια νέα πραγματικότητα τόσο για τον πολίτη, όσο και για τον επαγγελματία υγείας και για το σύστημα υγείας.
Δεν είμαστε ακόμη στην επόμενη μέρα, παρατήρησε ο κ. Ιωσήφ ολοκληρώνοντας την τοποθέτησή του, είμαστε όμως στην ημέρα που δημιουργούμε την υποδομή για την επόμενη μέρα. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός είναι η υποδομή για το νέο ΕΣΥ. Τα διασυνδεδεμένα πλέον, δομημένα, αξιόπιστα και ασφαλή δεδομένα, το πλήθος ψηφιακών υπηρεσιών και η ασφαλής ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών θα μας επιτρέψουν να περάσουμε από ένα σύστημα που ήταν κατακερματισμένο και αντιδραστικό σε ένα σύστημα που θα είναι ενοποιημένο, proactive και θα έχει στο επίκεντρο τον πολίτη. Ο ψηφιακός μετασχηματισμός δεν προσφέρει επομένως μόνο μέλλον στην υγεία, στην πραγματικότητα προσφέρει και υγεία στο μέλλον μας.
Η προστιθέμενη αξία της ΤΝ για το σύστημα υγείας
Τη σκυτάλη των ομιλιών έλαβε η κ. Άντζελα Σπαθάρου, επικεφαλής των Υπηρεσιών Συστημάτων Υγείας για την IBM σε Ευρώπη, Μέση Ανατολική Αφρική & Μέλος της Διεθνούς Ηγεσίας της IBM στα ζητήματα αυτά. Η IBM έχει πραγματοποιήσει σημαντική έρευνα τα τελευταία χρόνια, τόσο στο θέμα της τεχνητής νοημοσύνης, όσο και στο θέμα του συστήματος υγείας συγκεκριμένα, ανέφερε η κ. Σπαθάρου. Ένα μεγάλο μέρος της έρευνας αυτής αφορούσε το αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί πραγματικά να δώσει αξία στο σύστημα υγείας σε τρεις τομείς: στο κλινικό κομμάτι, στο επιχειρησιακό κομμάτι και στις back office υπηρεσίες που στηρίζουν τον μηχανισμό υγείας. Τα ευρήματα έδειξαν ότι η προστιθέμενη αξία ήταν πολύ μεγαλύτερη στις back office υπηρεσίες, σημαντική στο επιχειρησιακό κομμάτι και -για καλούς λόγους- όχι τόσο σημαντική στο κλινικό κομμάτι, όπου στις περισσότερες περιπτώσεις η τεχνητή νοημοσύνη δίνει μια δεύτερη γνώμη στον ιατρό αλλά δεν τον αντικαθιστά.
Παραθέτοντας παραδείγματα εξαιρετικά επιτυχημένης εφαρμογής και χρήσης των ψηφιακών εργαλείων και υπηρεσιών στην Αγγλία, τη Σιγκαπούρη, την Κίνα και διάφορες χώρες της Ευρώπης, η κ. Σπαθάρου εστίασε στην περίπτωση της Εσθονίας, μια μικρής χώρας η οποία εδώ και 15 και χρόνια έχει επενδύσει πολύ στην ψηφιοποίηση του δημοσίου συστήματος γενικά και της υγείας συγκεκριμένα. Στην Εσθονία υπάρχουν ήδη σήμερα, ανέφερε η ομιλήτρια, κοινές δομές και κοινό patient identifier -που πολλά συστήματα δεν το έχουν- ενώ επιπλέον υπάρχει κατακερματισμός των δεδομένων (fragmentation of data) και όλα τα δεδομένα είναι ψηφιοποιημένα. Η χώρα έχει επενδύσει πολύ στην ασφάλεια των δεδομένων υγείας και διαθέτει ένα σύστημα ασφάλειας δεδομένων με χρήση blockchain το οποίο θεωρείται αρκετά προηγμένο. Το σύστημά τους προσφέρει τη δυνατότητα στους πολίτες να μάθουν πολύ γρήγορα αν πρέπει να επισκεφθούν ιατρό, φαρμακοποιό ή να απευθυνθούν στο νοσοκομείο, ενώ επιπλέον υπάρχει παρακολούθηση μέσω AI agents, που στέλνουν υπενθυμίσεις και συμπληρώνουν το ιστορικό τους.
Μπορεί κάποιος να σκεφθεί, ολοκλήρωσε την ομιλία της η κ. Σπαθάρου, πως η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης είναι κάτι δύσκολο, που περιλαμβάνει πολλές συνιστώσεις, regulation, governance, clinical risk, litigation, και ίσως είναι καλύτερα να το αναλάβει κάποιος άλλος ή να γίνει πιο μετά. Δεν γίνεται, ωστόσο, να το αναβάλλουμε, γιατί δεν είναι κάτι που ανήκει στο μέλλον, είναι ήδη εδώ. Το ρίσκο δεν είναι να κάνουμε κάτι με την τεχνητή νοημοσύνη, το ρίσκο είναι να μην το κάνουμε.
Έχουμε κάνει σίγουρα πολλά βήματα, αλλά για να φτάσουμε σε ένα σύστημα το οποίο είναι αντίστοιχο της Εσθονίας έχουμε να κάνουμε πολλή δουλειά ακόμη σε πολλά πεδία, σχολίασε ο κ. Κωτσιόπουλος, ευχαριστώντας την κ. Σπαθάρου και δίνοντας τον λόγο στον επόμενο ομιλητή.
Αλγόριθμοι ΤΝ στην υπηρεσία της υγείας
Την τελευταία πενταετία η τεχνητή νοημοσύνη έχει καταφέρει να ξεπεράσει την ανθρώπινη επίδοση σε πολλούς τομείς, ανέφερε ο κ. Λευτέρης Μανιάτης από την AstraZeneca, φέρνοντας ως παράδειγμα τα μαθηματικά.
Η διερεύνηση και αξιολόγηση της επίδοσης των αλγόριθμων ΤΝ στο πεδίο των ιατρικών γνώσεων έδειξε πως η βαθμολογία τους σε εξετάσεις τύπου USMLE ήταν γύρω στο 90%, βαθμολογία που αντιστοιχεί περίπου στο top 5 με 10% των φοιτητών ιατρικής που δίνουν αυτές τις εξετάσεις. Επομένως, παρατήρησε ο ομιλητής, οι αλγόριθμοι αυτοί φαίνεται να έχουν ιατρικές γνώσεις και θα μπορούσαν να έχουν μία πληθώρα εφαρμογών, για τη μείωση της γραφειοκρατίας, τη διαφοροδιάγνωση σπανίων νοσημάτων, την εκπαίδευση του ιατρονοσηλευτικού προσωπικού και, φυσικά, τη φαρμακευτική έρευνα και πολλά άλλα.
Στη διαφοροδιάγνωση, οι εξειδικευμένοι αυτοί οι αλγόριθμοι μπορούν πλέον να ξεπεράσουν τους ιατρούς, ιδιαίτερα σε πιο δύσκολα διαφοροδιαγνωστικά περιστατικά, πιο σπάνιες ασθένειες. Επιπλέον, παραδόξως, οι αλγόριθμοι αυτοί είναι καλύτεροι στην ενσυναίσθηση ή μάλλον ακριβέστερα στο πώς ο ασθενής αντιλαμβάνεται την ενσυναίσθηση που εισπράττει. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης που πραγματοποιήθηκε, οι απαντήσεις όλων των αλγόριθμων, των μοντέλων Claude, στην παρούσα περίπτωση, των μοντέλων της Anthropic, υπερτερούσαν έναντι των απαντήσεων των ιατρών όσον αφορά στην αντιλαμβανόμενη από τους ασθενείς ενσυναίσθηση (perceived empathy) που εισέπραξαν.
Στην ιατροφαρμακευτική έρευνα σημαντικό ρόλο έχουν τα LLMs, που είναι μεγάλα μοντέλα, τα λεγόμενα foundation models. Τα μοντέλα αυτά εμφανίζονται όλο και περισσότερο και στον τομέα της υγείας, «εκπαιδεύονται» με ανωνυμοποιημένα δεδομένα ασθενών, και μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά την κλινική πράξη και την ιατροφαρμακευτική έρευνα. Για παράδειγμα, εξήγησε ο κ. Μανιάτης, ένα μοντέλο «εκπαιδευμένο» σε ιστοπαθολογικές εικόνες και γενομικά δεδομένα ασθενών, μπορεί να προβλέψει mutational statuses χωρίς μοριακό έλεγχο, καθώς επίσης και να προβλέψει την ανταπόκριση σε θεραπείες, κάτι το οποίο είναι αρκετά εντυπωσιακό.
Σήμερα, η χρήση των αλγορίθμων αυτών δεν αποτελεί πλέον απλά μία ακαδημαϊκή άσκηση, καθώς ήδη βλέπουμε ψηφιακούς βιοδείκτες, AI βιοδείκτες, να εμφανίζονται σε κλινικές μελέτες. Αυτή τη στιγμή, πρόσθεσε ο ομιλητής, υπάρχουν κλινικές μελέτες οι οποίες ελέγχουν αν ένας αλγόριθμος μπορεί να βοηθήσει την επιλογή ασθενούς για μια συγκεκριμένη θεραπευτική αγωγή, χρησιμοποιώντας στην προκειμένη περίπτωση ιστοπαθολογικές εικόνες. Επομένως, δεν είναι μακριά ο χρόνος που θα κληθούμε να εφαρμόσουμε τους αλγορίθμους αυτούς στην κλινική πράξη, παρατήρησε ο κ. Μανιάτης. Ασφαλώς, παρά την μεγάλη πρόοδο που υπάρχει, η ανθρώπινη επίβλεψη παραμένει απαραίτητη, οπότε καλό είναι να υπάρχει από τώρα ένας διάλογος για το πώς μπορούμε να χρησιμοποιούμε υπεύθυνα και με ασφάλεια αυτές τις τεχνολογίες.
Το έργο του Υπουργείου Υγείας
Ο Ευρωπαϊκός Χώρος Δεδομένων Υγείας (European Health Data Space, EHDS) είναι ο κανονισμός ο οποίος θα μας βοηθήσει στη διακυβέρνηση των δεδομένων υγείας και τώρα, αλλά και στο μέλλον για αρκετά από τα επόμενα χρόνια, ξεκίνησε την τοποθέτησή του ο κ. Βασίλης Κουτσιουρής, από τη Γενική Γραμματεία Στρατηγικού Σχεδιασμού του Υπουργείου Υγείας. Ο EHDS θέτει ουσιαστικά τους κανόνες τόσο για την πρωτογενή όσο και για τη δευτερογενή χρήση των δεδομένων υγείας. Από το 2027, συνέχισε ο κ. Κουτσιουρής, καλούμαστε να έχουμε θεσμοθετήσει και ορίσει κάποιες συγκεκριμένες διαδικασίες και φορείς, ώστε να μπορούν όλες οι εφαρμογές και τα δεδομένα που χρησιμοποιούμε να είναι συμβατά όχι μόνο σε εθνικό επίπεδο αλλά και με τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης και του κόσμου.
Το Υπουργείο Υγείας, που αποτελεί την Εθνική Αρχή Ψηφιακής Υγείας στη χώρα μας, προετοιμάζει τη χαρτογράφηση των διαθέσιμων συνόλων δεδομένων υγείας ώστε να μπορέσουν να λειτουργήσουν όλες οι εφαρμογές, καθώς και την ψηφιακή υποδομή του φορέα πρόσβασης σε δεδομένα υγείας, το εφαρμοστικό πλαίσιο για την πρωτογενή και τη δευτερογενή χρήση δεδομένων. Επιπλέον, ανέφερε ο κ. Κουτσιουρής, το Υπουργείο Υγείας ορίζει και θεσπίζει τους φορείς πρόσβασης στα δεδομένα, τους κατόχους δεδομένων υγείας και τα μέσα για τη διευκόλυνση των χρηστών δεδομένων. Τέλος, συμμετέχει στην Επιτροπή του European Health Data Space για τις εκτελεστικές και εφαρμοστικές πράξεις (το EHDS Comitology), σε συνεργασία με το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, στην ανάπτυξη ευρωπαϊκών κατευθυντήριων οδηγιών, στην Κοινότητα Πρακτικής του EHDS και στο eHealth Network. Περιγράφοντας τη δομή λειτουργίας του Greek Health Data Access Body, ο ομιλητής ανέφερε πως ουσιαστικά διαθέτει τον εθνικό κατάλογο των συνόλων των δεδομένων και είναι υπεύθυνο για τη δημιουργία όλων των απαραίτητων υποσυστημάτων για την ασφαλή επεξεργασία των δεδομένων και για τον έλεγχο και την εξυπηρέτηση των αιτήσεων που λαμβάνονται για data sets, καθώς και για τις διασυνοριακές υπηρεσίες και τη δημοσιοποίηση των αποτελεσμάτων. Φυσικά, πρόσθεσε, όλοι αυτοί οι Οργανισμοί διασυνδέονται μεταξύ τους, παρουσιάζοντας στη συνέχεια ένα σχεδιάγραμμα σχετικά με το πώς η Κοινότητα σχεδιάζει την εφαρμογή του EHDS σε εθνικό αλλά και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με το EU Contact Point.
Τα επόμενα βήματα στο Υπουργείο Υγείας, συνέχισε ο κ. Κουτσιουρής, είναι η ολοκλήρωση του θεσμικού πλαισίου με την αξιολόγηση της υπάρχουσας εθνικής νομοθεσίας, η αναλυτική αποτύπωση των φορέων που κατέχουν τα δεδομένα και των εθνικών συνόλων δεδομένων, καθώς και η αποσαφήνιση των ρόλων των δημοσίων αρχών και των εμπλεκόμενων φορέων σε όλο αυτό το οικοσύστημα το οποίο δημιουργείται. Το μοντέλο διακυβέρνησης και τεχνικής υποδομής σχεδιάζεται ώστε να είναι πλήρως εναρμονισμένο με τις απαιτήσεις του EHDS, διευκρίνισε ο ομιλητής. Όσον αφορά στον ορισμό των φορέων πρόσβασης στα δεδομένα υγείας, το Υπουργείο Υγείας θα διατηρήσει τον ρυθμιστικό και τον εποπτικό του ρόλο, ενώ την τεχνική και επιχειρησιακή αρμοδιότητα θα έχει η Η.ΔΙ.Κ.Α. που πλέον μετεξελίσσεται. Τέλος, θα έχουμε την επέκταση του έργου GR-HDAB, με την ενίσχυση της ποιότητας των εθνικών δεδομένων υγείας, τη δημιουργία του συστήματος διαχείρισης επιλογής αποχώρησης και την ανάπτυξη του εθνικού portal του GR-HDAB, όπου θα συλλέγονται όλα τα data sets και να φαίνεται ποια είναι διαθέσιμα προς χρήση.
Επομένως, έχουμε το όραμα, έχουμε τις εφαρμογές AI, θα έχουμε και τα δεδομένα. Βρισκόμαστε σε καλό δρόμο, ανέφερε ο κ. Κωτσιόπουλος, καλώντας στη συνέχεια στο βήμα τον εκπρόσωπο του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης κ. Γ. Δαφούλα να μιλήσει για τα επόμενα βήματα του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης.
Το έργο του Υπουργείου Ψηφιακής Διακυβέρνησης
Στην Ελλάδα, επειδή έχουμε μείνει πάρα πολύ πίσω, κάνουμε αυτό που αποκαλείται «leapfrogging», κάνοντας ταυτόχρονα πάρα πολλά πράγματα, ανέφερε ο κ. Γεώργιος Δαφούλας, ειδικός συνεργάτης του υπουργού για θέματα ψηφιακής υγείας στο Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης.
Η επένδυση είναι τεράστια -πάνω από 250 εκατομμύρια- και η αλλαγή που θα βιώσει το ΕΣΥ το 2026 θα αποτελεί πραγματικά ένα ψηφιακό άλμα. Το ψηφιακό άλμα, εξήγησε ο κ. Δαφούλας, παραδοσιακά έχει δύο χαρακτηριστικά: το πρώτο, που είναι θετικό, είναι ότι αποφεύγεις τα λάθη των άλλων, επιλέγοντας απευθείας την ώριμη λύση, και το δεύτερο είναι το πολιτιστικό σοκ που βιώνει ο Οργανισμός – και το ΕΣΥ το 2026 θα βιώσει πραγματικά ένα πολιτιστικό σοκ, για το οποίο πρέπει να είμαστε προετοιμασμένοι. Το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης φιλοδοξεί να ανταποκριθεί σε αυτές ακριβώς τις προκλήσεις.
Η εθνική ψηφιακή στρατηγική για την Υγεία έχει θέσει ως στόχους:
- Τη βελτίωση της ψηφιακής εμπειρίας του πολίτη στην Υγεία, μέσα από την ανάπτυξη νέων ψηφιακών υπηρεσιών και την παροχή ποιοτικών υπηρεσιών υγείας.
- Τη διακυβέρνηση της Ψηφιακής Υγείας, μέσα από τη δημιουργία θεσμοθετημένου πλαισίου λειτουργίας των ψηφιακών υπηρεσιών υγείας.
- Τη διακυβέρνηση των εθνικών προδιαγραφών ηλεκτρονικής υγείας, μέσα από το Εθνικό Πλαίσιο Διαλειτουργικότητας στην Υγεία και Πιστοποίηση Ιατρικών Εφαρμογών.
- Την αναβάθμιση των υποδομών ηλεκτρονικής υγείας στα σημεία παροχής υπηρεσιών υγείας, μέσα από την αναβάθμιση της ψηφιακής ωριμότητας των μονάδων υγείας με σκοπό την παροχή ποιοτικών υπηρεσιών.
- Τη διασφάλιση της ιδιωτικότητας και της προστασίας των δεδομένων υγείας από κακόβουλη και άσκοπη χρήση.
- Τη δικτύωση όλων των κοινωνικών εταίρων στην ηλεκτρονική υγεία, με σκοπό τη συνεχή διαβούλευση
- Την προώθηση της καινοτομίας και της επιχειρηματικότητας στην ηλεκτρονική υγεία, μέσα από την εισαγωγή νέων καινοτόμων τεχνολογιών στο ΕΣΥ.
Έχουν γίνει ήδη πολλά πράγματα, υπάρχουν ωστόσο πολλά ακόμη που πρέπει να γίνουν, συνέχισε ο κ. Δαφούλας. Πρέπει να υπάρχει benchmarking, πρέπει να αποζημιώνονται ψηφιακοί βιοδείκτες και εφαρμογές για την υγεία (health apps) ώστε να εισάγουμε καινοτομίες, καθώς αν δεν αποζημιώνονται, θα πρέπει να αποτελούν ίδια δαπάνη του πολίτη/ασθενή, συνεπώς κάποιοι δεν θα μπορούν να τα πληρώσουν. Όλα αυτά είναι πράγματα τα οποία θα πρέπει να συζητήσουμε την επόμενη ημέρα του ΕΣΥ, ώστε να αξίζει η πραγματικά υπεράνθρωπη προσπάθεια και επένδυση που έχει γίνει.
Συζήτηση
Αφού ευχαρίστησε όλους τους ομιλητές για τις τοποθετήσεις τους, ο κ. Κωτσιόπουλος τους κάλεσε να σταχυολογήσουν δύο-τρία πράγματα που πιστεύουν πως θα πρέπει να γίνουν στο άμεσο μέλλον προκειμένου να επιταχυνθεί ο ψηφιακός μετασχηματισμός.
Καταρχάς, είπε ο κ. Αρκουμανέας, θα πρέπει να συνεχισθεί η χρηματοδότηση και μετά το Ταμείο Ανάκαμψης. Δεύτερον, να συνεχισθεί το έργο της Η.ΔΙ.Κ.Α., που αδιαμφισβήτητα είναι ο κορμός όλης αυτής της προσπάθειας ψηφιακού μετασχηματισμού, όσον αφορά στα δεδομένα.
Και ένα τρίτο σημείο, πρόσθεσε, αφορά την εκπαίδευση και την αλλαγή της κουλτούρας και του ιδιωτικού τομέα. Πρέπει όλοι μαζί να βοηθήσουμε αυτό το οικοσύστημα να προχωρήσει μπροστά.
Είναι σημαντικό επίσης να αναπτύξουμε και χρήστες, ανέφερε ο κ. Ιωσήφ, διότι αυτή τη στιγμή αναπτύσσουμε λύσεις χωρίς χρήστες. Ακόμα και το μεγαλύτερο έργο της χώρας, ο Εθνικός Φάκελος Υγείας, έχει μόνο 1.300.000 χρήστες, υπολειπόμαστε πολύ από το σύνολο του πληθυσμού. Επιπλέον, πρέπει να αποκτήσουμε ένα εθνικό σχέδιο, καθώς, αν και γίνονται πολλές προσπάθειες, δεν είναι συντονισμένες κάτω από ένα εθνικό σχέδιο. Πρέπει να δημιουργηθεί επίσης ένα πλαίσιο συνεχούς εκπαίδευσης, των χρηστών, των επαγγελματιών υγείας και όλων όσοι στελεχώνουν τον τομέα υγείας, ώστε να χρησιμοποιήσουν αυτές τις τεχνολογίες, διότι κινδυνεύουμε να οδηγηθούμε σε μια κοινωνία πολλών ταχυτήτων. Τέλος, είναι πολύ σημαντικό να λάβουμε μια θεμελιώδη απόφαση. Δεν προλαβαίνουμε να οικοδομήσουμε την ασφάλεια για να παραγάγουμε πρόοδο. Πρέπει να αγκαλιάσουμε την πρόοδο και η ασφάλεια να παραχθεί με μια μικρή καθυστέρηση. Πρώτα φτιάχνεις αμάξια και μετά κώδικα οδικής κυκλοφορίας, όχι το αντίστροφο, κατέληξε ο κ. Ιωσήφ.
Συμφωνώντας με όλα τα προηγούμενα, η κ. Σπαθάρου είπε πως θα πρέπει επίσης να προσπαθήσουμε, πρώτον, να δώσουμε ισότιμη πρόσβαση στον κόσμο που είναι σε αγροτικές περιοχές και νησιά μέσα από την ψηφιοποίηση και, δεύτερον, να χρησιμοποιήσουμε την ψηφιοποίηση για να υλοποιήσουμε στην πράξη αυτό που λέγεται διαχείριση των χρονίων νοσημάτων (chronic disease management). Επιπλέον, το σύστημα υγείας πρέπει να δημιουργήσει ένα οικοσύστημα καινοτομίας (innovators), Έλληνες, ελληνικές εταιρείες, νέους ανθρώπους που ζουν εδώ και θέλουν να προσφέρουν, και να δημιουργήσει λύσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα. Τέλος, πρόσθεσε, χρειάζεται εγγραμματοσύνη, εκπαίδευση των γιατρών και του νοσηλευτικού προσωπικού σε θέματα τεχνητής νοημοσύνης και όχι μόνο, γιατί και τα δεδομένα είναι σημαντικά.
Πρώτον, παρατήρησε ο κ. Μανιάτης, πρέπει οι πολίτες, οι ιατροί και οι νοσηλευτές να καταλάβουν γιατί όλη αυτή η προσπάθεια είναι σημαντική, τι οφέλη θα έχουμε, σε τι στοχεύουμε. Αυτό ίσως ενέχει και μια «θετική ενίσχυση» γι’ αυτό που αποκαλούμε AI ready data, γιατί οι αλγόριθμοι ΤΝ χρειάζονται καλά δεδομένα. Το μεγάλο πρόβλημα που έχουμε αυτή τη στιγμή είναι ότι προσπαθούμε να μετατρέψουμε τα δεδομένα ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν, κάτι που μπορεί να προληφθεί έως σε ένα σημείο, όταν εξαρχής καταγράφονται τα δεδομένα σωστά, ώστε να αξιοποιηθούν αργότερα. Επίσης, απαιτείται διακυβέρνηση. Ήδη υπάρχουν πολλές πρωτοβουλίες που προσπαθούν να πλαισιώσουν κάπως το πώς πρέπει να σκεφτόμαστε στο AI, πώς πρέπει να σκεφτόμαστε για AI που απευθύνεται στους ασθενείς (patient-facing), πώς πρέπει να σκεφτόμαστε για AI που απευθύνεται στους γιατρούς (physician-facing), πώς πρέπει να σκεφτόμαστε για AI βιοδείκτες. Θα πρέπει να φέρουμε αυτές τις συζητήσεις και στην Ελλάδα.
Σήμερα υπάρχουν ήδη αρκετές εφαρμογές, παρατήρησε ο κ. Κουτσιουρής, χρειαζόμαστε ωστόσο την ανάπτυξη ικανοτήτων (capacity building) και να δούμε πού απευθύνονται οι εφαρμογές. Οι εφαρμογές πρέπει να στοχεύουν και στους ανθρώπους που τις έχουν πραγματικά ανάγκη. Επιπλέον, βλέπουμε την Αμερική και την Κίνα να έχουν εξελιχθεί πάρα πολύ στην αξιοποίηση των δεδομένων σε σχέση με την Ευρώπη, συμπλήρωσε ο κ. Κουτσιουρής. Πλέον, με το European Health Data Space μάς δίνεται η δυνατότητα να καλύψουμε αυτό το κενό. Επειδή η εξέλιξη της τεχνολογίας σίγουρα προχωράει πολύ πιο γρήγορα σε σχέση με την καμπύλη αποδοχής από τη μεριά των ασθενών και των χρηστών και ακόμα πιο γρήγορα σε σχέση με την καμπύλη αποδοχής σε κυβερνητικό επίπεδο και σε επίπεδο χώρας, χρειάζεται μεγαλύτερος έλεγχος και ταχύτητα στις αποφάσεις και στις διαδικασίες.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να απλοποιήσει λίγο και τους κανονισμούς, πρόσθεσε ο κ. Δαφούλας, ώστε να μπορεί να σταθεί στον διεθνή ανταγωνισμό. Ελπίζουμε να έχουμε εξελίξεις σε αυτό και έτσι να κεφαλαιοποιηθεί και όλη αυτή η επένδυση που κάνουμε στην Ελλάδα με το ΕΣΥ.